Қазақстанның қаржы нарығында базалық мөлшерлеменің төмендеу циклі әзірге нақты ақша-несие шарттарының жұмсаруына әкелген жоқ. Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының (ҚҚҚ) талдау орталығы жүргізген 2026 жылғы қаңтар–қыркүйек айларындағы пайыздық мөлшерлемелер шолуы осыны көрсетеді.

Жылдың алғашқы айларында Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 18% деңгейінде сақтады. Маусымнан бастап мөлшерлеме кезең-кезеңімен төмендетіліп, қыркүйек айының соңында 16,25%-ға жетті. Осылайша, жыл басынан бергі төмендеу 1,75 пайыздық тармақты құрады.

Алайда номиналды мөлшерлеменің төмендеуі нақты ақша-несие жағдайларының жеңілдеуіне әзірге әсер еткен жоқ.

Нақты мөлшерлеме 6,95%-ға дейін өсті

Қарастырылған кезеңде жылдық инфляция 12,3%-дан 9,3%-ға дейін баяулады. Яғни баға өсімі 3 пайыздық тармаққа төмендеді.

Инфляцияның базалық мөлшерлемеге қарағанда жылдамырақ баяулауы нақты мөлшерлеменің 5,7%-дан 6,95%-ға дейін өсуіне әкелді. Бұл көрсеткіш ағымдағы жылдың ең жоғары деңгейіне жетті.

Осылайша, Ұлттық банктің мөлшерлемені төмендету циклі басталғанына қарамастан, ақша-несие саясатының тежеуші сипаты сақталып отыр. Сонымен бірге жоғары нақты кірістілік теңгелік құралдардың тартымдылығын қолдайды.

ҚҚҚ бағалауынша, инфляция динамикасы мен нақты мөлшерлеменің қазіргі деңгейі жыл соңына дейін ақша-несие саясатын одан әрі жұмсартуға мүмкіндік береді. Дегенмен келесі қадамдар сақтықпен жасалуы ықтимал және 0,25–0,50 пайыздық тармақ көлемінде болуы мүмкін.

Ақша нарығында әсер жылдамырақ байқалады

Ұлттық банктің шешімдері ақша нарығында барынша жылдам көрініс табады. TONIA мөлшерлемесі пайыздық дәліздің төменгі шекарасына қарай қозғалды.

Бұған банк жүйесінде қалыптасқан құрылымдық өтімділік профициті ықпал етеді. Қазіргі уақытта Ұлттық банктің ашық позициясы шамамен 7,8 трлн теңгені құрайды.

Ал банк секторындағы мөлшерлемелердің базалық мөлшерлеменің өзгерісіне бейімделуі баяуырақ жүріп жатыр әрі әр сегментте әртүрлі сипатқа ие. Бұл ретте банктердің мөлшерлемелері бойынша соңғы қолжетімді деректер қыркүйек айының басына қатысты екенін ескеру қажет.

Бизнеске арналған қаржыландыру арзандап келеді

Базалық мөлшерлеменің төмендеуінің корпоративтік сегментке әсері айқынырақ байқалады.

Жыл басынан бері заңды тұлғалардың депозиттері бойынша мөлшерлемелер 1,1 пайыздық тармаққа, ал бизнеске берілген кредиттер бойынша мөлшерлемелер 0,5 пайыздық тармаққа төмендеді.

Нәтижесінде депозиттер мен кредиттер мөлшерлемелері арасындағы спрэд 3%-дан 3,6 пайыздық тармаққа дейін кеңейді. Бұл банктердің несие өнімдерін қайта бағалауына қарағанда ресурстар тарту құнының тезірек бейімделіп жатқанын көрсетеді.

Халық сегментінде трансмиссия әлсіздеу

Бөлшек сегментте базалық мөлшерлеменің төмендеу әсері әзірге баяуырақ байқалады. Мұнда мөлшерлемелердің қалыптасуына Ұлттық банктің шешімдерімен қатар кредиттеу құрылымы, макропруденциялық реттеу, мемлекеттік және серіктестік бағдарламалардың шарттары ықпал етеді.

Нәтижесінде халықтың кредиттері мен депозиттері бойынша мөлшерлемелер арасындағы спрэд жыл басындағы 7,1 пайыздық тармақтан 7,3 пайыздық тармаққа дейін ұлғайды.

Корпоративтік облигацияларда өзгеріс шектеулі

Корпоративтік облигациялар нарығында базалық мөлшерлеменің төмендеуіне реакция әзірге әлсіз.

Жыл басынан бері KASE_BMY корпоративтік облигациялардың кірістілік индексі 16,44%-дан 16,31%-ға дейін ғана төмендеді, яғни 0,13 пайыздық тармаққа өзгерді.

Бұл корпоративтік борыш бойынша талап етілетін кірістіліктің салыстырмалы түрде жоғары деңгейі сақталып отырғанын көрсетеді. Оның динамикасына базалық мөлшерлемеден бөлек кредиттік тәуекел, құралдардың өтеу мерзімі және нарықтағы өтімділік те әсер етеді.

Мемлекеттік бағалы қағаздар нарығында да базалық мөлшерлеменің төмендеуі әзірге құралдардың тиімді кірістілігінің айтарлықтай төмендеуімен қатар жүрген жоқ.

Сарапшылардың пікірінше, ұзақ мерзімді облигациялардың кірістілігі ағымдағы базалық мөлшерлемеге ғана емес, оның болашақтағы траекториясына қатысты нарық күтулеріне, бағалы қағаздар ұсынысына және мерзім үшін берілетін сыйлықақыға байланысты.

Мөлшерлемелердің қалыпқа келуі біртіндеп жүреді

ҚҚҚ қорытындысы бойынша, 2026 жылдың тоғыз айындағы нәтиже базалық мөлшерлемені төмендету циклі әзірге нақты ақша-несие шарттарын жұмсартпағанын көрсетті. Инфляцияның мөлшерлемеге қарағанда жылдамырақ баяулауы нақты мөлшерлеменің 6,95%-ға дейін өсуіне себеп болды.

Сонымен бірге базалық мөлшерлемені төмендетудің басталуы қаржыландыру құнының біртіндеп арзандауына алғышарт қалыптастырып отыр. Алайда бұл үдерістің жылдамдығы тек Ұлттық банктің шешімдеріне емес, банктердің қорландыру құрылымына, ресурстар үшін бәсекелестікке, кредиттік тәуекелдерге және жекелеген өнімдердің баға белгілеу ерекшеліктеріне де байланысты.

Сондықтан ақша-несие саясаты одан әрі жұмсарған жағдайда да соңғы қарыз алушылар үшін кредит мөлшерлемелерінің төмендеуі белгілі бір уақыттық лагпен жүруі мүмкін.

Қарыз нарығында базалық мөлшерлеменің болашақ траекториясына қатысты күтулер, бағалы қағаздар ұсынысының көлемі, сондай-ақ мерзім мен тәуекел үшін сыйлықақылар маңызды рөл атқара береді. Бұл қысқа және ұзақ мерзімді құралдардың кірістілік динамикасындағы айырмашылықтарды түсіндіреді.

Жыл соңына дейін базалық мөлшерлемені төмендету циклін жалғастыруға мүмкіндік беретін факторлар сақталады. Алайда жоғары инфляциялық күтулер, бюджеттік және квазибюджеттік ынталандырудың күшеюі, тарифтік реформаның жалғасуы және сыртқы баға шоктары ақша-несие саясатын жұмсарту қарқынын шектеуі мүмкін.

Осы жағдайда пайыздық мөлшерлемелердің әрі қарай қалыпқа келуі біртіндеп жүреді деп күтіледі. Оның тұрақтылығы, ең алдымен, инфляцияның тұрақты түрде баяулауына және банктердің қорландыру құнының динамикасына байланысты болады.