2023 жылы экономика саласындағы Нобель сыйлығы Клаудия Голдинге берілді. Оның зерттеулерінің маңызды қорытындысы — жоғары білімі мен біліктілігі ұқсас ерлер мен әйелдердің табысы көбіне тұңғыш бала дүниеге келгеннен кейін алшақтай бастайды.

Қазақстан үшін бұл тек гендерлік теңдік мәселесі емес. Бұл — адам капиталын тиімді пайдалану мәселесі.

Ел білім беруге, мамандар даярлауға және олардың кәсіби біліктілігін арттыруға ресурстар жұмсайды. Алайда әйелдердің бір бөлігі бала туғаннан кейін еңбек нарығынан ұзақ уақытқа кетеді. Соның салдарынан кәсіби тәжірибе үзіліп, табыс пен мансаптық өсу баяулайды.

Негізгі мәселе — білімнің жоғалуы емес

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, әйелдер арасындағы жұмыссыздық деңгейі ерлерге қарағанда жоғары. Сонымен қатар әйелдердің едәуір бөлігінің жоғары білімі бар.

Яғни мәселе әйелдердің біліктілігінде емес, олардың бала туғаннан кейін өз білімін еңбек нарығында толық пайдалану мүмкіндігінің шектелуінде.

Баланың ауырып қалуы, балабақша жұмыс уақытына тәуелділік немесе іссапарларға шыға алмау сияқты жағдайлар жұмыс берушілердің әйелдерге қатысты күмәнін күшейтуі мүмкін. Ал бала күтіміне байланысты төленбейтін еңбектің негізгі бөлігі көбіне анаға жүктеледі.

Клаудия Голдин еңбек нарығындағы бұл ерекшелікті «ашкөз жұмыс» ұғымымен сипаттайды. Яғни ұзақ жұмыс уақытын, үнемі қолжетімді болуды және үздіксіз еңбек өтілін талап ететін жоғары жалақылы қызметтер мансапта үзіліс жасайтын қызметкерлерге қолайсыз.

Бала туғаннан кейін әйелдің біліктілігі жоғалмайды. Оны пайдалануға мүмкіндік азаяды.

Әкелердің бала күтіміне қатысуы

Қазақстан заңнамасы бойынша үш жасқа дейінгі бала күтімі бойынша демалысты анасы да, әкесі де пайдалана алады. Дегенмен бұл құқықтың практикада қолданылуы әлі кең таралған жоқ.

Швеция мен Исландия тәжірибесі ата-аналар арасындағы бала күтімін тең бөлу үшін жалпы құқықтың өзі жеткіліксіз екенін көрсетеді. Бұл елдерде демалыстың белгілі бір бөлігі әр ата-анаға жеке бекітіледі және оны екінші ата-анаға беру мүмкін емес.

Мұндай тәсіл әкелердің бала күтіміне қатысуын арттыруға және әйелдердің еңбек нарығына ертерек оралуына мүмкіндік береді. Алайда бұл елдердің өзінде гендерлік айырмашылық толық жойылған жоқ.

Жәрдемақы мәселені толық шешпейді

Қазақстанда бала туған кезде төленетін біржолғы және бала күтіміне байланысты ай сайынғы жәрдемақылар отбасының алғашқы шығындарын азайтады. Бірақ олар жоғары білікті маманның бірнеше жыл еңбек нарығынан шет қалуынан туындайтын шығынды өтей алмайды.

Экономикалық шығынға жоғалған жалақыдан бөлек, кәсіби тәжірибенің үзілуі, мансаптық өсудің баяулауы, зейнетақы жарналарының азаюы және болашақ табыстың төмендеуі кіреді. Жұмыс беруші де тәжірибелі маманынан айырылып, жаңа қызметкерді іздеу мен оқытуға шығындалады.

Сондықтан бала күтіміне қолдау көрсету тек әлеуметтік төлемдермен шектелмеуі керек. Ата-аналардың еңбек нарығына қайта оралуына жағдай жасау да маңызды.

Қазақстанға қандай шаралар қажет?

Мамандардың кәсіби әлеуетін сақтап қалу үшін бірнеше бағытты қатар дамытуға болады:

• бала күтімі демалысының бір бөлігін тек әкеге резервтеу;

• икемді жұмыс кестесі мен толық емес жұмыс уақытын дамыту;

• балабақша мен бөбекжайларға қолжетімділікті арттыру;

• декреттен кейін қайта даярлау және кәсіби дағдыларды жаңарту бағдарламаларын енгізу;

• жұмыс нәтижесін кеңседе өткізілген сағатпен емес, нақты өнімділікпен бағалау.

Бұл шаралар әйелдердің еңбек нарығына қайта оралуын жеңілдетіп қана қоймай, жұмыс берушілердің білікті кадрларды сақтап қалуына мүмкіндік береді.

Қазақстан үшін адам капиталы мұнай немесе инвестиция сияқты экономикалық ресурс. Сондықтан бала күтіміне байланысты кәсіби үзілісті азайту — әлеуметтік саясаттың ғана емес, ұзақ мерзімді экономикалық өсімнің де мәселесі.

Толық материал мен сараптамалық талдау EconomyKZ дереккөзінде жарияланған.