Жаңа тетіктер 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді. Олар қаржы өнімдерін бақылауды күшейтуді, берешекті реттеу мүмкіндіктерін кеңейтуді және тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың жаңа стандарттарын енгізуді көздейді.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) тәуекелге бағдарланған қадағалау жүйесін және қаржылық қызметтерді тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың жаңа моделін енгізуге бағытталған заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер пакетін бекітті. Құжаттар жаңа «Банктер туралы» заңның нормаларын іс жүзінде іске асыруды қамтамасыз етіп, қаржы өнімдерін олардың бүкіл өмірлік циклі бойынша – әзірлеуден бастап нарыққа шығаруға, сүйемелдеуге, шарттарын өзгертуге және тоқтатуға дейін кешенді басқару жүйесін қалыптастырады.

Қадағалау тұтынушылардың мүддесін қорғауға басымдық береді

Жаңа модель формалды талаптардың сақталуын ғана бақылаудан бас тартып, қаржы өнімдерінің тұтынушылардың мүддесіне қаншалықты сай келетінін және оларға негізсіз тәуекел тудырмайтынын бағалауға көшуді көздейді.

Қаржы ұйымдары енді өнімдерді әзірлеу кезінде мақсатты аудиторияның қажеттіліктерін ескеруге, олардың құнының әділдігін бағалауға, алдын ала тестілеуге және өнімді пайдаланудың нәтижелеріне тұрақты мониторинг жүргізуге міндетті болады. Егер өнім тұтынушылар үшін тәуекел тудырса, ұйым оның шарттарын қайта қарап немесе сатуды тоқтатуы тиіс.

Сонымен қатар қаржы өнімдерін жарнамалау, сату және сүйемелдеуге қойылатын бірыңғай талаптар енгізіледі. Банктер, микроқаржы ұйымдары мен сақтандыру компаниялары клиенттерге өнімнің құны, артықшылықтары мен тәуекелдері туралы толық әрі теңгерімді ақпарат беруге, сондай-ақ келісім жасалғанға дейін оның нақты тұтынушының қаржылық жағдайына сәйкестігін бағалауға міндетті болады.

Қаржы омбудсмандарының өкілеттігі кеңейеді

Агенттік сондай-ақ қаржы омбудсмандарының жұмысын реттейтін бірыңғай қағидаларды бекітті. Бұл құжат қаржы ұйымдары мен тұтынушылар арасындағы дауларды сотқа дейін шешудің негізгі тетігіне айналады.

Қағидалар азаматтардың өтініштерін қараудың бірыңғай тәртібін, шешім қабылдау мерзімдерін және олардың орындалуын бақылау талаптарын белгілейді. Өтініштерді қарау барысында алынған ақпарат жүйелі заңбұзушылықтарды анықтау және қадағалау тәжірибесін жетілдіру үшін пайдаланылатын болады.

Жаңа қағидалар 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді. Қаржы омбудсманы институтын қаржыландыру қаржы ұйымдарының міндетті жарналары есебінен жүзеге асырылады.

Берешекті ұжымдық реттеу мүмкіндігі кеңейеді

Жаңа өзгерістердің бірі – бірыңғай цифрлық платформа арқылы жүзеге асырылатын берешекті ұжымдық реттеу тетігінің қолданылу аясын кеңейту.

Енді бұл механизм талап ету құқығы коллекторлық агенттіктерге берілген тұтынушылық кредиттер мен микрокредиттерге де қолданылады.

Нәтижесінде қарыз алушылар бірнеше кредитор алдындағы берешегін әрқайсысымен жеке келіссөз жүргізбей-ақ, «бір терезе» қағидаты бойынша реттей алады.

Тұтынушылық кредиттеу реформасы жалғасады

Агенттік бұл жаңашылдықтардың соңғы үш жылда жүзеге асырылып жатқан бөлшек кредиттеу реформасының бір бөлігі екенін атап өтті.

Осы кезеңде тұтынушылық кредит беру, проблемалық берешекті реттеу және коллекторлық агенттіктердің қызметіне қатысты талаптар едәуір өзгерді. Атап айтқанда:

• кепілсіз тұтынушылық қарыздар бойынша жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесінің шекті деңгейі 56%-дан 46%-ға дейін төмендетілді;

• кепілсіз кредиттердің ең жоғары сомасы мен мерзіміне шектеулер енгізілді;

• қарыз алушылардың төлем қабілеттілігін бағалау талаптары күшейтілді;

• мерзімі өткен берешегі бар азаматтарға жаңа кредит беру талаптары қатаңдатылды.

ҚНРДА мәліметінше, қабылданған шаралар нарыққа әсер ете бастады. Егер 2021–2024 жылдары кепілсіз тұтынушылық кредиттер портфелінің орташа жылдық өсімі шамамен 32% болса, 2025 жылдың қорытындысында бұл көрсеткіш 14,6%-ға, ал 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында 3,1%-ға дейін баяулады. Бұл – соңғы алты жылдағы ең төмен көрсеткіш.

Агенттіктің айтуынша, реформалардың басты мақсаты – азаматтардың қаржыландыруға қолжетімділігін шектеу емес, керісінше халықтың борыштық жүктемесін азайтып, банктердің кредиттік портфельдерінің сапасын жақсартып және қаржы жүйесінің тұрақтылығын арттыратын жауапты кредиттеу моделін қалыптастыру.