2026 жылғы қаңтар–тамыз аралығында Қазақстан банктерінің бөлшек депозиттік базасы 8,3%-ға өсіп, 30,5 трлн теңгеден асты. Бұл туралы Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығының (ҚҚҚ) талдамалық шолуында айтылған.

Өсімнің негізгі факторы ұлттық валютадағы жинақтар болды. Теңгелік депозиттер көлемі 12,2%-ға артып, 24,7 трлн теңгеге жетті. Ал халықтың шетел валютасындағы қаражаты 5,9 трлн теңгені құрады.

Теңгенің нығаюы аясында бөлшек депозиттердің долларлану деңгейі жыл басындағы 22%-дан 19,2%-ға дейін төмендеді. Осы кезеңде доллар бағамы теңгеге шаққанда 8,7%-ға азайды.

Қазақстандықтар теңгелік депозиттерді таңдайды

Ұлттық валютадағы жинақтарға деген қызығушылыққа банк салымдарының салыстырмалы түрде жоғары кірістілігі, инфляцияның баяулауы және халықтың атаулы ақшалай табысының өсуі ықпал етуде.

Қарастырылып отырған кезеңде жеке тұлғалардың теңгелік депозиттері бойынша орташа алынған мөлшерлеме 15,3%-дан 14,6%-ға дейін төмендеді. Бұл ретте Ұлттық Банктің базалық мөлшерлемесі 18%-дан 16,25%-ға дейін азайып, инфляция 12,3%-дан 9,8%-ға дейін баяулады.

Осылайша, депозиттердің кірістілігі базалық мөлшерлеме мен инфляцияға қарағанда баяу төмендеді. Бұл теңгелік жинақтардың тартымдылығын сақтауға мүмкіндік берді.

Сонымен қатар банктердің қорландыру құрылымы да өзгеріп келеді. Мерзімсіз салымдар 14 трлн теңге көлемімен ең ірі санат болып қала бергенімен, мерзімді және жинақ депозиттерінің үлесі біртіндеп артып келеді.

2025 жылдың бірінші тоқсанынан 2026 жылдың екінші тоқсанына дейін олардың үлесі 15,6%-дан 30,9%-ға дейін өсті.

Осы кезеңде халық депозиттерінің екінші деңгейдегі банктердің міндеттемелеріндегі үлесі 45,8%-дан 47,6%-ға дейін ұлғайды.

Ірі салымшылар депозиттік базаның 45%-ын иеленеді

ҚҚҚ сарапшылары банк жүйесіндегі халық қаражатының жоғары деңгейде шоғырланғанын атап өтті.

Қалдығы 20 млн теңгеден асатын шоттарға барлық бөлшек депозиттердің 45%-ы тиесілі. Сонымен қатар дәл осы клиенттер санаты банктердің тұрақты теңгелік қорландыруының 56%-ын қамтамасыз етеді.

Салымшылардың қаржылық мінез-құлқы жинақ көлеміне қарай айтарлықтай ерекшеленеді.

Мысалы, қалдығы 1 млн теңгеге дейінгі шоттардағы қаражаттың жартысынан астамы ағымдағы шоттарда сақталады. Бұл ақшаның едәуір бөлігі күнделікті төлемдер мен операцияларға пайдаланылатынын көрсетеді.

Ал ірі салымшылар банктердің ұзақ мерзімді ресурстық базасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Ірі депозиттердегі долларлану деңгейі 32%-ға жетеді

Депозит нарығындағы тағы бір ерекшелік шетел валютасындағы жинақтардың бөлінуіне байланысты.

Шоттарындағы қаражат қалдығы 20 млн теңгеден асатын клиенттер арасында долларлану деңгейі 32,1%-ды құрайды. Салымшылардың басқа санаттарында бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен — 8–10% аралығында.

Сонымен қатар халықтың валюталық қаражатының шамамен 95%-ы ағымдағы шоттар мен мерзімсіз депозиттерде орналасқан. Бұл валюталық жинақтардың едәуір бөлігін салыстырмалы түрде қысқа мерзімде шешіп алуға немесе басқа қаржы құралдарына аударуға болатынын білдіреді.

ҚҚҚ бағалауынша, мұндай құрылым ірі салымшыларды банктерді тұрақты қаржыландырудың маңызды көзіне айналдырады, алайда қаражаттың шоғырлануына байланысты тәуекелдерді де арттырады.

Неліктен банктер ірі клиенттер үшін бәсекелесуге мәжбүр болады?

Ірі салымшыларға жоғары тәуелділік банктердің алдағы депозиттік саясатына әсер етуі мүмкін.

Базалық мөлшерлеме төмендеген жағдайда да қаржы ұйымдары депозиттер бойынша кірістілікті соған сәйкес бірдей қарқынмен азайта алмауы ықтимал. Ірі клиенттерді ұстап қалу қажеттілігі олардың қаражаты үшін бәсекені күшейтеді.

Ірі салымдар сегментіндегі валюталық қаражаттың жоғары үлесі де маңызды, өйткені оның басым бөлігі өтімділігі жоғары қаржы құралдарында сақталады.

Нәтижесінде Қазақстанда депозиттерді тарту құны тек Ұлттық Банктің ақша-кредит саясатына ғана емес, ірі салымшылардың мінез-құлқына да байланысты болады.

Дереккөз: Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығы (ҚҚҚ).