Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығының (ҚҚҚ) талдау орталығы 2026 жылғы қаңтар–қыркүйек аралығындағы жалпы сақтандыру нарығына шолу ұсынды. Деректер сақтандыру портфелінің құрылымы өзгеріп жатқанын көрсетеді: міндетті және мүліктік сақтандырудың үлесі артып, ерікті жеке сақтандыру сегменті қысқаруда.

Активтер мен инвестициялық портфель

2026 жылдың тоғыз айында жалпы сақтандыру компанияларының (ЖСК) активтері 2,3%-ға өсті. Салыстыру үшін, өткен жылдың осы кезеңінде өсім 14,1% болған. Өсу қарқынының баяулауы сақтандыру сыйлықақылары көлемінің іс жүзінде өзгермеуімен (–0,03%) және қаржылық нәтижелердің нашарлауымен қатар жүрді.

Сақтандыру қызметінен түскен кірістер 6,2%-ға артқанымен, инвестициялық кіріс 73,3%-ға қысқарды. Нәтижесінде сақтандырушылардың жиынтық кірісі 6,5%-ға төмендеді.

Жалпы сақтандыру компанияларының сақтандыру нарығы активтеріндегі үлесі 42,7%-дан 35,9%-ға дейін азайды. Бұған негізінен өмірді сақтандыру компаниялары активтерінің анағұрлым жылдам өсуі әсер етті. Олардың активтері 2026 жылдың тоғыз айында 36,1%-ға ұлғайған. Осылайша, сақтандыру нарығының екі сегменті арасындағы өсу қарқынының айырмашылығы одан әрі кеңейіп келеді.

ЖСК активтерінің құрылымында қайта сақтандыру активтері айтарлықтай қысқарды. Олардың көлемі 27%-ға немесе 21,9 млрд теңгеге азайды. Бұл берілген тәуекелдер бойынша күтілетін өтемақылардың төмендеуімен және қайта сақтандыру қорғанысының құрылымының өзгеруімен байланысты болуы мүмкін.

Бағалы қағаздар портфелі 1%-ға немесе 10,2 млрд теңгеге ғана өсті. Алайда оның ішкі құрылымы айтарлықтай өзгерді. Амортизацияланған құн бойынша есепке алынатын бағалы қағаздарға салынған инвестициялар 36,2 млрд теңгеге ұлғайса, қайта бағалау нәтижелері өзге жиынтық кіріс құрамында көрсетілетін бағалы қағаздар портфелі 24,1 млрд теңгеге қысқарды.

Мұндай қайта бөлу капиталдың ағымдағы нарықтық қайта бағалауларға сезімталдығын төмендетіп, борыштық құралдардың кірістілігін өтеу мерзіміне дейін бекітуге мүмкіндік береді.

Ірі сақтандыру компаниялары арасындағы активтер шоғырлануы да аздап төмендеді. Нарықтағы ең ірі сегіз компанияның үлесіне сектор активтерінің 91,8%-ы тиесілі. Жыл басында бұл көрсеткіш 92,3% болған. Үздік сегіздікке кірмейтін компаниялардың жылдамырақ өсуі бәсекелестіктің күшеюі жағдайында нарық көшбасшыларының үлесін біршама қысқартты.

Міндеттемелер мен сақтандыру сыйлықақылары

Жалпы сақтандыру компанияларының міндеттемелері есепті кезеңде 4,0%-ға қысқарды. Ал өткен жылдың тоғыз айында бұл көрсеткіш 9,7%-ға өскен болатын.

Сақтандыру өтемінің қалған кезеңі бойынша ақша ағындарының ең жақсы бағасы 8,7%-ға немесе 18,7 млрд теңгеге төмендеді. Бұл сақтандыру сыйлықақылары көлемінің тоқырауымен және шарттар санының 6,4%-ға қысқаруымен сәйкес келеді.

Бұрын орын алған сақтандыру жағдайлары бойынша міндеттемелер де 8,3%-ға немесе 25,9 млрд теңгеге азайды. Бұл сақтандыру төлемдерінің өсуімен қатар жүрді және бұрын тіркелген шығындарды реттеу жұмыстарының жандануын көрсетуі мүмкін.

Жалпы сақтандыру сыйлықақыларының көлемі іс жүзінде өзгерген жоқ. 2026 жылғы қаңтар–қыркүйек аралығында ол 641,3 млрд теңгені құрады. Өткен жылдың сәйкес кезеңінде көрсеткіш 641,5 млрд теңге болған. Алайда жалпы көлемнің тұрақтылығы сақтандырудың негізгі бағыттары арасында елеулі қайта бөліну жүріп жатқанын жасырып отыр.

Міндетті сақтандыру 16,3%-ға өсті. Бұл өсімді дерлік толығымен көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру (КҚИ АҚЖМС) қамтамасыз етті. Аталған бағыт бойынша сыйлықақылар 18,8%-ға немесе 19,2 млрд теңгеге ұлғайды.

Сонымен қатар ерікті жеке сақтандыру 20,4%-ға қысқарды. Негізгі төмендеу жазатайым оқиғалардан сақтандыру сегментінде байқалды: оның көлемі 86,2%-ға немесе 16,9 млрд теңгеге азайды. Бұған банктік қарыздарға байланысты жасалған шарттар бойынша комиссиялық сыйақыларды шектеу факторларының бірі болды.

Мүліктік сақтандыру бойынша сыйлықақылар жоғары салыстырмалы базаның әсерінен өткен жылғы деңгейге жақын қалып, 0,4%-ға төмендеді.

Нәтижесінде сақтандыру портфелінің құрылымы мынадай болды:

• ерікті жеке сақтандыру — 11% (бір жыл бұрын 13%);

• міндетті сақтандыру — 21% (18%);

• мүліктік сақтандыру — 68% (69%).

Осылайша, міндетті және мүліктік сақтандырудың үлесіне ЖСК жинаған барлық сыйлықақының 89%-ы тиесілі. Өткен жылы бұл көрсеткіш 87% болған.

Сақтандыру шарттарының саны мен төлемдер

Жасалған сақтандыру шарттарының жалпы саны 6,4%-ға қысқарды. Негізгі төмендеу ерікті жеке сақтандыру сегментінде байқалды — 45,5%.

Сонымен бірге міндетті және мүліктік сақтандыру бағыттарында шарттар саны, керісінше, 4,0%-ға өсті. Бұл нарықтағы белсенділіктің төмендеуі сақтандыруға деген жалпы сұраныстың әлсіреуінен емес, негізінен бөлшек кредиттеумен байланысты жеке сақтандыру өнімдерінің бір бөлігінің қысқаруынан болғанын көрсетеді.

Жалпы сақтандыру компанияларының төлемдері 3,9%-ға өсті. Салыстыру үшін, өткен жылдың сәйкес кезеңінде өсім 38,1% болған.

Төлемдердің артуына негізгі үлесті міндетті сақтандыру қосты. Бұл сегментте төлемдер 19,3%-ға немесе 15,8 млрд теңгеге ұлғайды. Ең үлкен өсім КҚИ АҚЖМС бағытында тіркелді: төлемдер 22,3%-ға немесе 17,2 млрд теңгеге артты.

Жалпы сақтандыру компаниялары төлеген барлық өтемақының 41%-ы міндетті автосақтандыруға тиесілі. Бұл ретте оның жалпы сақтандыру сыйлықақыларындағы үлесі шамамен 19% ғана.

ҚҚҚ бағалауынша, қосалқы бөлшектер, материалдар мен жөндеу жұмыстары құнының өсуі, сондай-ақ азық-түлікке жатпайтын тауарлар инфляциясының екі таңбалы деңгейде болуы (+11,0%) сақтандырушылардың шығындарын арттырып, сақтандыру сыйлықақыларының көтерілуінен түсетін әсердің бір бөлігін жоққа шығаруда.

Нәтижесінде сақтандыру төлемдерінің жиналған сыйлықақыларға қатынасы 34,5%-дан 35,8%-ға дейін өсті. Өсім 1,4 пайыздық тармақты құрады. Бұл төлемдер көлемінің сақтандыру сыйлықақыларына қарағанда жылдамырақ өскенін көрсетеді.

Сақтандыру секторының кірістілігі

Жалпы сақтандыру компанияларының қаржылық нәтижелері өткен жылмен салыстырғанда нашарлады. 2026 жылдың тоғыз айында олардың таза пайдасы 31,0%-ға төмендеп, 86,8 млрд теңгені құрады.

Меншікті капиталдың орташа өлшенген рентабельділігі (ROE) 17,3%-дан 10,4%-ға дейін азайды.

Пайданың төмендеуіне негізінен инвестициялық нәтиженің нашарлауы әсер етті. Инвестициялық кіріс 73,3%-ға қысқарды. Бұған көбіне теңгенің нығаюы аясында валюталық активтердің теріс қайта бағалануы себеп болды.

Сонымен қатар сақтандыру қызметінің өзі оң динамиканы сақтап қалды: одан түскен кіріс 6,2%-ға өсті. Бұл инвестициялық кірістің төмендеуінің әсерін ішінара өтеді.

Нарықтың қорытындылары мен келешегі

2026 жылғы қаңтар–қыркүйек қорытындысы бойынша жалпы сақтандыру нарығында сыйлықақылар көлемі іс жүзінде өспегенімен, оның ішкі құрылымы өзгеруін жалғастыруда. Нарықтағы негізгі үлес біртіндеп міндетті және мүліктік сақтандыру бағыттарына ауысып келеді.

Сонымен бірге жалпы сақтандыру компанияларының көрсеткіштері бүкіл сақтандыру секторының динамикасынан айтарлықтай артта қалды. Жалпы сектордағы сыйлықақылар көлемі 16,8%-ға өсті. Бұл өсімнің негізгі қозғаушы күші өмірді сақтандыру болды.

Шарттар санының 6,4%-ға қысқаруы, ал міндетті және мүліктік сақтандыру сегменттерінде олардың 4,0%-ға артуы нарықтағы белсенділіктің төмендеуі жалпы сақтандыруға деген сұраныстың әлсіреуінен емес, негізінен жеке сақтандыру өнімдерінің қысқаруынан болғанын растайды.

Мұндай өзгеріс нарықтың бөлшек кредиттеу цикліне тәуелділігін азайтады. Сонымен қатар барлық сыйлықақының 19%-ын және жалпы сақтандыру компаниялары төлемдерінің 41%-ын құрайтын КҚИ АҚЖМС бағытының рөлі артып келеді. Бұл қабылданатын тәуекелдер мен шығындарды реттеуге жұмсалатын нақты шығыстарды ескере отырып, сақтандыру тарифтерінің жеткіліктілігі мәселесін өзекті етеді.

Сонымен бірге сақтандырушылардың қаржылық тұрақтылығына қосымша сын-қатерлер туындап отыр. Таза пайданың 31%-ға төмендеуі және капитал рентабельділігінің 10,4%-ға дейін құлдырауы қаржылық нәтижелердің нашарлағанын көрсетеді. Негізгі қысым инвестициялық қызметке түсті: теңгенің нығаюы валюталық активтердің теріс қайта бағалануына және инвестициялық кірістің қысқаруына әкелді.

Алдағы уақытта жалпы сақтандыру нарығының динамикасы бөлшек кредиттеу белсенділігінен гөрі дәстүрлі сақтандыру өнімдеріне деген сұранысқа, тәуекелдерді бағалау сапасына және компаниялардың тарифтік саясатына көбірек тәуелді болады.

Дереккөз: ҚҚҚ