Қазақстанның микроқаржы нарығы мерзімі өткен берешек мәселесіне әлі де тап болып отыр. 90 күннен астам уақытқа кешіктірілген микрокредиттер көлемі азайғанымен, төлем мерзімі бұзылған қарыздардың жалпы деңгейі жоғары күйінде қалып отыр. Әсіресе жеке кәсіпкерлер сегментіндегі жағдай күрделі: олардың кредиттік портфелінің үштен біріне жуығы мерзімі өткен қарыздарға тиесілі.

Сонымен қатар микроқаржы ұйымдарының қызметіне бақылау күшейіп келеді. 2026 жылғы қазанда заңнама талаптарын жүйелі түрде бұзғаны үшін жеті МҚҰ лицензиясынан айырылды. Бұдан бөлек, құқық қорғау органдары микрокредит беруге байланысты бірнеше ықтимал алаяқтық схеманы тергеп жатқанын хабарлады.

МҚҰ портфелінің төрттен біріне жуығы мерзімі өткен қарыздар

Ұлттық банктің деректеріне сәйкес, 2026 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша мерзімі өткен берешегі бар микрокредиттердің көлемі 368 млрд теңгені құрады. Бұл микроқаржы ұйымдарының жиынтық кредиттік портфелінің 23,3%-ына тең. Басқаша айтқанда, берілген әрбір төрт теңгенің біріне жуығы төлем мерзімі бұзылған қарыздарға тиесілі.

Микрокредиттеудің негізгі бөлігі дәстүрлі түрде жеке тұлғаларға тиесілі. Алайда кредиттік портфель сапасына қатысты ең елеулі тәуекелдер жеке кәсіпкерлер сегментінде байқалады.

Шілде айының басында жеке кәсіпкерлерге берілген микрокредиттер көлемі шамамен 126 млрд теңгені құрады. Оның 36,7 млрд теңгесі мерзімі өткен қарыздарға тиесілі болды. Осылайша, бұл сегменттегі мерзімі өткен берешектің үлесі 29,1%-ға жетті.

Мұндай көрсеткіш шағын бизнесті қаржыландырудағы микрокредиттеудің рөлін ескерсек, ерекше назар аударуды қажет етеді. Кәсіпкерлер қарыз қаражатын айналым капиталын толықтыруға, тауарлар мен жабдықтар сатып алуға, ағымдағы шығындарды жабуға және бизнесті дамытуға пайдаланады. Ақша түсімі азайған немесе кешіккен жағдайда кредитті өтеу кәсіпке қосымша қаржылық салмақ түсіреді.

Сонымен бірге жалпы мерзімі өткен берешек көрсеткіші мұндай қарыздардың барлығы бойынша төлем мүлдем тоқтағанын білдірмейді. Бұл көрсеткіш төлем мерзімі бұзылған қарыздарды кешігу ұзақтығына қарамастан қамтиды.

Ұзақ мерзімді мерзімі өткен берешек азайып келеді

Кредиттік портфель сапасын бағалау үшін NPL 90+ көрсеткіші де қолданылады. Ол бойынша төлем мерзімінің кешігуі 90 күннен асқан микрокредиттер есепке алынады.

2026 жылғы 1 шілдеде мұндай қарыздардың көлемі 81,9 млрд теңгені құрады. Салыстыру үшін айтсақ, жыл басында бұл көрсеткіш 87,1 млрд теңгеге жеткен болатын.

Жеке кәсіпкерлер сегментінде де оң динамика байқалды. Бұл санаттағы 90 күннен астам уақытқа кешіктірілген микрокредиттердің көлемі 7,6 млрд теңгеден 6,2 млрд теңгеге дейін қысқарды.

Осылайша, ең ұзақ мерзімге кешіктірілген берешек біртіндеп азайып келеді. Алайда төлем мерзімі бұзылған қарыздардың жалпы көлемі әлі де айтарлықтай жоғары.

Жалпы мерзімі өткен берешек пен NPL 90+ көрсеткіштерінің айырмашылығы маңызды. Бірінші көрсеткіш төлем мерзімі бұзылған барлық кредитті қамтиды, ал екіншісі тек үш айдан астам уақыт бойы өтелмеген қарыздарды есепке алады.

Сондықтан NPL 90+ көрсеткішінің төмендеуі барлық қарыз алушының төлем тәртібі жақсарғанын білдірмейді. Кредиттердің бір бөлігі мерзімі өткен берешектің бастапқы кезеңінде болуы мүмкін. Олардың кейінгі жағдайы клиенттердің тұрақты төлем жасауға қайта оралу мүмкіндігіне байланысты.

Jet Finance компаниясы бас директорының орынбасары Арслан Казездің айтуынша, кәсіпкерлердің қаржылық жағдайы көбіне маусымдық факторларға және контрагенттермен есеп айырысу мерзіміне тәуелді.

Оның пікірінше, төлем қабілеттілігін бағалау кезінде расталған кірістерді, ақша ағындарын және клиенттің қолданыстағы міндеттемелерін ескеру қажет. Қысқа мерзімді төлем кешігуі қарыз алушының берешекті өтеу мүмкіндігінен айырылғанын білдірмейді. Дегенмен кредитор мәселенің туындау себептерін анықтап, клиенттің қаржылық жағдайын бағалап, қарызды реттеудің ықтимал жолдарын алғашқы кешігу күндерінен бастап талқылауы керек.

Реттеуші МҚҰ-ларға қойылатын талаптарды күшейтуде

Проблемалық қарыздардың жинақталу тәуекеліне байланысты Қазақстанның Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі микроқаржы ұйымдарының кредиттік портфель сапасына қойылатын талаптарды күшейтіп жатыр.

Белгіленген есептеу әдістемесіне сәйкес, 90 күннен астам мерзімге кешіктірілген микрокредиттердің рұқсат етілген үлесі 10%-бен шектелген. Бұған дейін норматив 20% болған, кейін 15%-ға дейін төмендетілген.

Арслан Казез NPL 90+ көрсеткіші кредиттік портфель сапасын бағалауда маңызды болғанымен, МҚҰ қызметін тек осы өлшеммен бағалау жеткіліксіз екенін атап өтті. Оның айтуынша, кредит беру шарттарының ашықтығына да назар аудару қажет. Қарыз алушы шартқа қол қоймас бұрын алатын сомасын, пайыздық мөлшерлемені және қаражатты қайтару мерзімін нақты түсінуі тиіс. Кредиттік өнімді таңдау саналы әрі ерікті түрде жасалуы керек.

Талаптардың күшеюі микроқаржы ұйымдарынан клиенттердің төлем қабілеттілігін мұқият бағалауды, кредиттік портфель сапасын бақылауды және төлем тәртібі нашарлаған жағдайда дер кезінде әрекет етуді талап етеді.

Сонымен бірге сектор бойынша орташа көрсеткіштер әр ұйымның нақты жағдайын толық сипаттай алмайды. Мерзімі өткен берешек деңгейі МҚҰ-ның бизнес-моделіне, қарыз алушылардың санатына және кредит беру шарттарына қарай айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.

Бұдан бөлек, NPL 90+ көрсеткіші кредитор қызметінің бір ғана қырын сипаттайды. Ол шарт талаптарының қаншалықты толық ашылатынын, тұтынушылардың құқықтары сақталатынын немесе қосымша төлемдердің заңдылығын көрсетпейді.

Жеті микроқаржы ұйымы лицензиясынан айырылды

2026 жылғы қазанда ҚНРДА жеті микроқаржы ұйымының лицензиясынан айырылғанын хабарлады. Тиісті бұйрықтар 23 қазанда шығарылып, ресми ақпарат 27 қазанда жарияланды.

Лицензияларынан MaxMoney, Microfinance Systems, SurfKaz Finance, MFO № 1, «Умит Финанс», «Вивус» және ELQAZYNA ұйымдары айырылды.

Бұған тексерулер барысында анықталған заңнама талаптарын жүйелі түрде бұзу фактілері негіз болған. Реттеушінің мәліметінше, анықталған заңбұзушылықтар қаржылық қызметтерді тұтынушылардың құқықтарына қатысты болған.

Бұл ұйымдардың жиынтық кредиттік портфелі 2026 жылғы маусымда 17,6 млрд теңгені құрады. Оның ең үлкен бөлігі — 9,6 млрд теңге MFO № 1 ұйымына тиесілі болды.

Сонымен қатар MFO № 1 ұйымында 90 күннен астам мерзімге кешіктірілген микрокредиттердің үлесі 2% болған. Microfinance Systems компаниясында бұл көрсеткіш 0,9%-ды құраса, SurfKaz Finance ұйымында 14,5%-ға жеткен.

Бұл деректер лицензиядан айыру міндетті түрде мерзімі өткен берешектің жоғары деңгейімен байланысты емес екенін көрсетеді. Яғни NPL 90+ көрсеткіші салыстырмалы түрде төмен ұйым да заңнама талаптарын және қарыз алушылардың құқықтарын бұзуы мүмкін.

Сондықтан микроқаржы ұйымының сенімділігін тек кредиттік портфель сапасына қарап бағалау жеткіліксіз. Кредит беру шарттарының ашықтығы, реттеуші талаптарын сақтау және клиенттермен дұрыс жұмыс істеу де маңызды.

Jet Finance өкілінің айтуынша, қарыз алушылардың құқықтарын сақтау МҚҰ қызметінің қаржылық нормативтерді орындау сияқты міндетті бөлігі болуы керек. Бұл ақпаратты ашуға, шарт талаптарына және төлем мерзімі бұзылған кезде клиентпен өзара әрекеттесуге қатысты.

Сонымен бірге МҚҰ лицензиясынан айырылуы қарыз алушыларды бұрын алған микрокредиттерін өтеу міндетінен босатпайды. Шарттық міндеттемелер заңнамада белгіленген тәртіппен күшінде қалады.

«Экспресс Займ»: ықтимал алаяқтық схема тергеліп жатыр

Микроқаржы нарығындағы мәселелер мерзімі өткен берешек пен нормативтерді бұзумен ғана шектелмейді.

2026 жылғы қазанда Қаржылық мониторинг агенттігі «Экспресс Займ» МҚҰ қызметіне байланысты ықтимал алаяқтық схема бойынша тергеу жүргізіліп жатқанын хабарлады.

Тергеу нұсқасына сәйкес, қарыз алушыларға ақылы консультациялық қызметтер күштеп ұсынылып, олардың құны негізгі борыш сомасына қосылған. Микрокредит мерзімін ұзарту кезінде осындай төлемдер қайта есептелуі мүмкін болған.

ҚМА деректері бойынша, бұл схема 43 мың азаматты қамтыған. Олармен 181 мыңнан астам шарт жасалған.

Осылайша, мәселе тек қарыз беру талаптарында емес, қосымша қызметтер есебінен клиенттердің борыштық жүктемесінің ұлғаю ықтималдығында болып отыр.

Тергеу аясында ұйым директорының орынбасарына қатысты бұлтартпау шарасы таңдалғаны хабарланды. Қазіргі уақытта тергеу амалдары жалғасып жатыр. Көрсетілген мән-жайлар тергеу нұсқасы болып саналады және іске қатысушылардың кінәсі сотпен дәлелденді дегенді білдірмейді.

Бұл жағдай микрокредиттің толық құнын ашып көрсету мәселесіне де назар аудартады. Қосымша қызметтер, комиссиялар және өзге де төлемдер, әсіресе шарт бірнеше рет ұзартылған жағдайда, қарыз алушының нақты шығындарын едәуір арттыруы мүмкін.

Криптовалютадағы микрокредиттер: Alemcredit.com ісі

Мөлдір емес кредит беру тәуекелдері дәстүрлі микроқаржы нарығынан тыс жерлерде де кездеседі.

Алматыда Alemcredit.com интернет-ресурсы арқылы криптовалюта түрінде микрокредит беруге байланысты ықтимал алаяқтық ісі тергеліп жатыр.

Тергеу нұсқасына сәйкес, әлеуетті клиенттер әлеуметтік желілер арқылы тартылып, оларға белгілі бір талаптармен қарыз ұсынылған. Алайда іс жүзінде қарыз алушыларға уәде етілген сомадан аз қаражат аударылып, алдын ала хабарланбаған комиссиялар ұсталған.

Бұдан бөлек, шарт жасалғанға дейін микрокредиттің толық құны ашып көрсетілмеген.

Нәтижесінде клиенттер нақты алатын қаражатының көлемі, қосымша ұсталымдар және қарызға қызмет көрсету шығындары туралы толық ақпаратсыз қаржылық міндеттемелер қабылдауы мүмкін болған.

Бұл істің тергелуі мөлдір емес кредит беру тәуекелдері дәстүрлі МҚҰ қызметінде ғана емес, қарыз алудың балама жолдарын ұсынатын цифрлық платформаларда да туындауы мүмкін екенін көрсетеді.

Мұндай жағдайда қарыз алушыларға кредитордың құқықтық мәртебесін тексеріп, шарт талаптарын мұқият зерделеу және микрокредиттің толық құны қалай есептелетінін алдын ала анықтау маңызды.

Микроқаржы нарығындағы жағдай нені көрсетеді?

Қазақстанның микроқаржы секторындағы жағдай әлі де біркелкі емес. Бір жағынан, 90 күннен астам мерзімге кешіктірілген микрокредиттердің көлемі біртіндеп азайып келеді. Бұл ұзақ уақыт бойы өтелмеген берешектің қысқарғанын көрсетеді.

Екінші жағынан, жалпы мерзімі өткен берешек деңгейі жоғары күйінде қалып отыр. Ал жеке кәсіпкерлер сегментінде оның үлесі 29,1%-ға жеткен. Бұл шағын бизнеске түсетін қаржылық салмақ пен кредиторлар үшін сақталып отырған тәуекелдерді көрсетеді.

Сонымен қатар реттеуші МҚҰ-ларға қойылатын талаптарды күшейтіп жатыр. Лицензиялардың қайтарылуы және ықтимал алаяқтық схемалар бойынша тергеулер микроқаржы нарығындағы мәселелер тек кредиттердің қайтарылмауымен шектелмейтінін аңғартады.

Сондықтан саланың жағдайын жан-жақты бағалау үшін бірнеше факторды қатар ескеру қажет. Олардың қатарында кредиттік портфель сапасы, қарыз алушылардың төлем қабілеттілігі, кредит беру шарттарының ашықтығы және тұтынушылардың құқықтарын сақтау бар.

NPL 90+ көрсеткішінің төмендеуі өздігінен микрокредиттеудің халық пен бизнес үшін қауіпсіз бола түскенін білдірмейді. МҚҰ-лардың клиенттердің төлем қабілеттілігін қаншалықты жауапкершілікпен бағалайтыны және заңнама талаптарын сақтауы да маңызды рөл атқарады.