Қазақстанда 2026 жылдан бастап салық ережелері өзгерді: ҚҚС-тың базалық мөлшерлемесі 16%-ға көтеріліп, міндетті тіркеу шегі төмендеді, ал банк қызметінің бір бөлігі мен ойын бизнесі үшін корпоративтік табыс салығының мөлшерлемесі 25% болып белгіленді. Осы жағдайда инвесторларға берілетін салық жеңілдіктерінің ел экономикасына нақты пайдасын бағалау маңызды.

Мәселе мынада: Қазақстан компанияға салықтық жеңілдік бергенімен, халықаралық ережелерге сәйкес туындайтын қосымша салықты басқа мемлекет жинауы мүмкін. Мұндай жағдайда инвестор күткен үнемге қол жеткізбеуі, ал Қазақстан бюджеті кірістің бір бөлігінен айырылуы ықтимал.

Пайданы басқа елге көшіру инвестицияға қалай әсер етеді?

Трансұлттық компаниялар өндірісті бір елде жүргізіп, пайданың бір бөлігін салық мөлшерлемесі төмен юрисдикцияда көрсетуі мүмкін. Бұл өндіріс орналасқан мемлекеттегі салық түсімін азайтуға ықпал етеді.

Пайданы осылай көшіруді шектеу бюджет кірісін қорғауға көмектескенімен, инвестиция тартудағы бәсеке мәселесін толық шешпейді. Компаниялар өндіріс орнын таңдағанда салықпен қатар логистика, инфрақұрылым, білікті кадрлар және нарыққа қолжетімділікті де ескереді.

Bruegel талдауында салықтық үйлестіру мен инвестиция тарту арасындағы осы байланыс қарастырылады.

Жаһандық ең төменгі салық қалай жұмыс істейді?

OECD және G20 аясында әзірленген Pillar Two ережелері талаптарға сай келетін ірі трансұлттық компаниялар топтары үшін 15% ең төменгі тиімді салық мөлшерлемесін көздейді. Бұл қағидалар, жалпы алғанда, шоғырландырылған жылдық кірісі кемінде 750 млн еуро болатын халықаралық топтарға қолданылады.

Егер осындай топтың белгілі бір елдегі тиімді салық мөлшерлемесі 15%-дан төмен болса, қосымша салық туындауы мүмкін. Оны қай мемлекет жинайтыны қолданылатын халықаралық ережелерге және тиісті елдің салық тетіктеріне байланысты.

Сондықтан Қазақстанда берілген жеңілдік инвестордың жалпы салық жүктемесін міндетті түрде дәл сол көлемде азайтпайды. Кейбір жағдайда қосымша түсім басқа мемлекеттің бюджетіне түсуі ықтимал.

Толығырақ: OECD-ның халықаралық салық салу жөніндегі материалдары.

Қазақстан үшін қандай мәселе маңызды?

Салық жеңілдіктерін бағалағанда бюджет қанша кірістен бас тартатынын ғана емес, оның орнына қандай экономикалық нәтиже алатынын да есептеу қажет.

Ірі халықаралық инвесторларға жеңілдік берер алдында бірнеше мәселені ескеру маңызды:

• Компаниялар тобына жаһандық ең төменгі салық ережелері қолданыла ма?

• Жеңілдік Қазақстандағы тиімді салық мөлшерлемесіне қалай әсер етеді?

• Қосымша салық туындаса, оны қай мемлекет жинайды?

• Жеңілдік жаңа инвестиция мен жұмыс орындарын қалыптастыра ма?

• Жобаның экономикаға әкелетін пайдасы бюджет шығынын өтей ме?

Инвестицияның нәтижесін бағалауда жаңа өндіріс орындары, жұмыс орындары, экспорт, технология трансфері және жергілікті жеткізушілермен байланыс ескерілуі керек.

Негізгі түйін

Салық жеңілдіктері инвестиция тартуға көмектесуі мүмкін, бірақ олардың тиімділігі берілген преференция көлемімен ғана өлшенбейді. Егер Қазақстанда азайтылған салықтың орнына басқа юрисдикцияда қосымша төлем туындаса, елдің инвестициялық ынталандырудан алатын пайдасы күткеннен төмен болуы ықтимал.

Сондықтан әр жеңілдіктің нақты экономикалық қайтарымын, халықаралық салық ережелерінің әсерін және бюджетке түсетін нәтижесін алдын ала бағалау қажет.