Қазақстандағы автокредиттер: уақытша жеңілдік тұрақты тәуекелге айналып барады
Қазақстан Ұлттық Банкі автокредиттерді борыштық жүктеме коэффициентіне (БЖК) қойылатын талаптардан босату мерзімін үшінші рет ұзартты. Енді жеңілдік 2027 жылдың соңына дейін қолданылады. Бастапқыда автомобиль саласын уақытша қолдау мақсатында енгізілген бұл шараның қолданылу мерзімі аталған уақытқа қарай төрт жылға жуықтайды. Бұл ретте реттеуші жеңілдікті ұзартудың ашық өлшемшарттарын жариялаған жоқ, ал автокредит портфелінің сапасы біртіндеп нашарлап келеді.
БЖК қарыз алушының барлық кредиттік міндеттемелері бойынша ай сайынғы төлемдерін табысының 50%-ымен шектейді. Бұл норматив шамадан тыс борыштық жүктемені тежеуге және кредиттердің қайтарылмау тәуекелін азайтуға бағытталған.
Халықтың шамадан тыс кредит алу мәселесі 2019 жылдан бері мемлекеттік күн тәртібіндегі өзекті тақырыптардың бірі болып келеді. Кейін Қазақстан Президенті жауапсыз тұтынушылық кредит беруді шектеу жөнінде бірнеше рет тапсырма берді. 2023 жылы халықтың борыштық жүктемесін азайту туралы жарлыққа қол қойылғаннан кейін Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) БЖК есептеу әдістемесін қайта қарады.
Жаңа әдістеме автокредиттерге, жылжымайтын мүлік пен депозит кепілімен берілетін қарыздарға, сондай-ақ білім беру кредиттеріне қатысты ерекшеліктерді алып тастады. Реттеуші кепілмен қамтамасыз етілген қарыздар бойынша төлемдер де кепілсіз кредиттер секілді қарыз алушының табысына әсер етеді деген ұстанымда болды. Осылайша, норматив барлық кредит санатына бірдей қолданылуы тиіс еді.
Алайда бірыңғай тәсіл ұзаққа созылмады. 2024 жылғы маусымда ҚНРДА жаңа автомобиль сатып алуға берілетін кредиттерді БЖК талаптарынан босатты. Бұл шешім 1 сәуірден бастап кері күшпен қолданылды. 2025 жылғы ақпанда жеңілдік 2026 жылдың соңына дейін ұзартылып, бастапқы жарнасы 30–50% болатын жүрілген автомобильдерге де таратылды.
2026 жылдың көктемінде реттеуші талапты 2027 жылдан бастап қайта енгізуді жоспарлап отырғанын мәлімдеген еді. Алайда қарашада макропруденциялық нормативтер бойынша өкілеттіктер өзіне берілген Ұлттық Банк бұл мерзімді тағы бір жылға шегерді.
Жеңілдікті ұзарту себептері әр кезеңде әртүрлі түсіндірілді: отандық автокөлік өндірісін қолдау, кепіл мүлкінің сенімділігі және нарықты тұрақтандыру. Алайда қолданыстағы тетік бұл уәждерге толық сәйкес келмейді.
БЖК-ден босату бұрын пайдаланылмаған және Қазақстанда алғаш рет тіркелетін кез келген жаңа автомобильге қолданылады. Демек, жеңілдік импорттық көліктерге де таралады. Сондықтан оның отандық өндірушілерді қолдауға бағытталғанына кепілдік жоқ. Ал жүрілген автомобильдерге қатысты ерекшеліктің өнеркәсіптік саясатпен байланысы одан да әлсіз.
Бұған қоса, жүрілген көліктер жағдайында кепілдің сенімділігі туралы уәж де күмән тудырады. Мұндай автомобильдер құнын тез жоғалтады, ал бастапқы жарна 30% болған жағдайда қарыздың қалдығы көліктің нарықтық бағасынан асып кетуі мүмкін. Нәтижесінде саланы қолдау және кепіл сапасын сақтау мақсатында енгізілген жеңілдік іс жүзінде автомобиль сатылымын ынталандыру құралына айналып отыр.
Ұлттық Банктің статистикасы нарықтың өскенін көрсеткенімен, кредит сапасының нашарлап бара жатқанын да аңғартады. 2026 жылдың басынан бері автокредит портфелі 8,5%-ға өсіп, 1 қазанда 4,36 трлн теңгеге жетті. Салыстыру үшін, осы кезеңде халыққа берілген кредиттердің жалпы көлемі 7,6%-ға артқан.
Сонымен бірге 2026 жылдың тоғыз айында автокредиттер бойынша мерзімі өткен берешек 23%-ға өсіп, 134 млрд теңгені құрады. Бұл кредит портфелінің өсу қарқынынан үш есеге жуық жоғары. Соның нәтижесінде мерзімі өткен берешектің автокредит портфеліндегі үлесі 2,7%-дан 3,1%-ға дейін ұлғайды.
Тәуекелдің туындауына жеңілдіктің өз механизмі себеп болып отыр. БЖК-ден босату ай сайынғы кредит төлемдері табысының жартысынан асып кеткен азаматтарға да автокредит беруге мүмкіндік жасайды. Мұндай қарыз алушылардың қаржылық қиындықтарға тап болу ықтималдығы жоғары. Автомобильдің кепіл болуы да шығынды толық өтеуге кепілдік бермейді: көлікті сатқаннан кейін қарыз алушының өтелмеген берешегі қалуы мүмкін, ал банк немесе микроқаржы ұйымы шығынға ұшырайды.
Автокредиттердің құны да қосымша сұрақтар туғызады. 2026 жылы мұндай қарыздар бойынша орташа алынған мөлшерлеме 23,9–25% аралығында болды. Қыркүйекте ол 24,6%-ды құрады. Бұл өзге тұтынушылық кредиттер бойынша 21,9% болған мөлшерлемеден жоғары.
Автокредиттің қолжетімділігі ең алдымен оның құнына байланысты. Егер БЖК-ден босату пайыздық мөлшерлемелерге айтарлықтай әсер етпесе, жеңілдікті алып тастау нарыққа елеулі салмақ түсірмейді, керісінше қосымша тәуекелді жояды. Ал жеңілдік кредиттің қолжетімділігіне ықпал етсе, онда стандартты борыштық жүктеме талаптарынан өте алмайтын азаматтарға берілген қарыздардың үлесін бағалау қажет.
Жеке тұрғын үй құрылыс жинақтары жүйесіндегі қарыздарға да осындай ерекшелік қарастырылған. Ол 2029 жылдың соңына дейін қолданылады. Бұл кредиттердің тәуекел сипаты автокредиттерден өзгеше: қарыз алушы алдымен белгілі бір уақыт бойы қаражат жинап, төлем тәртібін іс жүзінде дәлелдейді. Бұдан бөлек, реттеуші мұндай портфельдің сапасын жоғары деп бағалайды.
Дегенмен мұнда да жеңілдіктің ауқымына қатысты мәселе бар. 2026 жылғы наурыздан бастап коммерциялық банктерге де тұрғын үй құрылыс жинақтарын тартуға рұқсат берілді. Осылайша, бастапқыда Отбасы банк үшін енгізілген жеңілдік енді қарыз алушыларды бағалау саясаты өзгеше ұйымдарға да таралады. Ал мұндай кредиттердің сапасы туралы банктер бөлінісіндегі ашық статистика жоқ.
Екі жеңілдікке де ортақ мәселе — оларды ұзартудың нақты шарттарының болмауы. Шешімдер кредит портфелінің өсу қарқынына немесе мерзімі өткен берешектің рұқсат етілген деңгейіне байланбаған. Сондықтан жеңілдіктердің аяқталу мерзімі нарық үшін шартты сипатқа ие болып отыр.
Банктер жеңілдік қолданылатын қарыздар бойынша да БЖК-ні ішкі мониторинг мақсатында есептейді. Алайда коэффициенті 0,5-тен жоғары қарыз алушыларға берілген кредиттердің үлесі жарияланбайды. Ал дәл осы көрсеткіш нормативтен тыс берілген қарыздардың ауқымын бағалауға мүмкіндік берер еді.
Мәселені шешудің ықтимал жолдары ретінде жеңілдікті ұзартудың ашық өлшемшарттарын белгілеу, кепілмен қамтамасыз етілген жекелеген қарыздар үшін толық босатудың орнына БЖК-нің жоғары шегін енгізу, сондай-ақ тұрғын үй құрылыс жинақтары жүйесіндегі кредиттердің сапасы туралы банктер бөлінісінде статистика жариялау ұсынылады.
Мәселенің түп-төркіні жекелеген жеңілдіктен әлдеқайда терең. Қарыз алушы үшін автокредит төлемі тұтынушылық кредит бойынша төлемнен еш айырмашылығы жоқ: екі жағдайда да қаражат бір табыстан төленеді. Егер норматив белгілі бір салаларды қолдау басымдығына қарай кейбір міндеттемелерді есепке алып, басқаларын елемейтін болса, ол қарыз алушының тәуекелін бағалайтын әмбебап құрал болудан қалады.
Нақты шарттар мен ашық өлшемшарттарсыз қайта-қайта ұзартылатын уақытша ерекшелік біртіндеп тұрақты ережеге айналады. Ал бұл қарыз алушылар үшін де, қаржы жүйесі үшін де қосымша тәуекелдер туғызады.





